▪️परिवर्तनाचा ध्यास घेतलेला एक : गजानन ओंकार हरणे: निस्वार्थ समाजसेवक

राज जांभुळकर : मुख्य कार्यकारी संपादक

अकोला – ( इंडिया 24 न्युज ) : गावखेड्याच्या मातीतून उगम पावलेले, सामान्य कुटुंबात जन्मलेले पण असामान्य कार्यकर्तृत्वाने संपूर्ण अकोला जिल्ह्यात परिवर्तनाचे वादळ घडवणारे नाव म्हणजे गजानन ओंकार हरणे. जन्माने दर्यापूर तालुक्यातील शिंगणापूरचे, पण जडणघडण अकोट तालुक्यातील कावसा गावात झालेली. एकेकाळी स्वतःसाठी काही मागणं न करणारा हा कार्यकर्ता आजही समाजासाठी अहोरात्र झटत आहे. त्यांनी आपल्या सामाजिक चळवळीच्या जीवनप्रवासात अन्यायाविरोधात आवाज उठवणारा, शोषितांसाठी झगडणारा आणि लोकशाहीच्या मूल्यांची कास धरून लढणारा एक सक्षम जननायक म्हणून ओळख निर्माण केली आहे.

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण: गजानन हरणे यांचा जन्म १ जुलै १९६९ रोजी अकोट तालुक्यातील कावसा या गावात झाला. तेथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत १ ते ४ थी पर्यंत शिक्षण घेतल्यानंतर जनता विद्यालय कावसा येथे ५ वी ते ७ वी आणि कृषी विद्यालय अकोट येथे ८ वी ते १० वी शिक्षण घेतले. पुढे शिवाजी महाविद्यालय, अकोट येथे बारावी आणि बी.ए.पर्यंत शिक्षण घेतले. याशिवाय आयटीआय आकोट येथे सर्व्हेअरचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. शिक्षणात असतानाच सामाजिक प्रश्नांवर संवेदनशील दृष्टी तयार होत गेली आणि लवकरच ते गावपातळीवर चळवळीत सहभागी होऊ लागले.

सामाजिक चळवळीची सुरुवात: गजानन हरणे यांनी युवक म्हणून सामाजिक प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहिलं. त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन, व्यसनमुक्ती, माहितीचा अधिकार, ग्रामसभा सक्ती, रेशनिंग व्यवस्था, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार यांसारख्या विविध मुद्द्यांवर जनजागृती अभियान हाती घेतली. त्यांच्या या कार्याला दिशा मिळाली ती अण्णा हजारे यांच्या भ्रष्टाचार विरोधी जनआंदोलनाशी जोडून घेतल्यावर. हरणे यांनी संपूर्ण जिल्हाभरात शाखा स्थापन करून जनआंदोलकांचे संघटन केलं आणि भ्रष्टाचाराविरोधात संघर्षाची नांदी केली.

अण्णा हजारे यांच्यासोबत संघर्ष: ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांच्या सोबत त्यांनी तब्बल १२ वर्षे अनेक लढ्यांमध्ये भाग घेतला. ग्रामसभेला अधिकार, दारूबंदी, भ्रष्टाचार निर्मूलन, माहितीचा अधिकार यांसारख्या मुद्द्यांवर जिल्हा आणि राज्य पातळीवर आंदोलनं केली. अण्णा हजारे यांची अटकेतून बिनशर्त सुटका व्हावी यासाठी पावसाळ्यात आठ दिवस आमरण उपोषण करून त्यांनी समाजाच्या विवेकाला जागं केलं.

पदयात्रा अभियान – “निर्भय बना”: गजानन हरणे यांनी ‘निर्भय बना’ या नावाने एक व्यापक पदयात्रा अभियान राबवलं. यामध्ये त्यांनी अकोला जिल्ह्यातील सात तालुक्यांतील गावागावांमध्ये जाऊन माहितीचा अधिकार, व्यसनमुक्ती, अंधश्रद्धा निर्मूलन, ग्रामसभा सक्ती, एड्स जनजागृती, रक्तदान, रेशनिंग, शासकीय योजनांची माहिती याविषयी जाणीव जागृती केली. या पदयात्रेमुळे ग्रामस्तरावरील लोकांमध्ये शासनाच्या कामकाजाबाबत जाणिवा विकसित होऊ लागल्या.

सामाजिक संस्थांमधील भूमिका: गजानन हरणे सध्या अनेक सामाजिक संस्थांमध्ये महत्त्वाच्या पदांवर कार्यरत आहेत. ते अण्णा हजारे प्रणीत भ्रष्टाचार विरोधी जनआंदोलन न्यासाचे महाराष्ट्र राज्यातील विश्वस्त असून, अकोला जिल्ह्याचे जिल्हाध्यक्ष आहेत. याशिवाय ते अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे अकोला जिल्ह्याचे कार्याध्यक्ष, महाराष्ट्र ग्रामीण पत्रकार संघाचे विभागीय अध्यक्ष आणि राज्य कोषाध्यक्ष, ‘सेवाश्री बहुउद्देशीय संस्था’चे अध्यक्ष, ‘विदर्भ सुशिक्षित बेरोजगार सेवा सहकारी संस्था’चे अध्यक्ष, ‘व्यसनमुक्ती संघटना’चे अध्यक्ष, ‘नागरिक मंच’चे अध्यक्ष, ‘ग्राम स्वच्छता अभियान’चे संयोजक अशा अनेक संस्थांमध्ये ते काम करत आहेत.

निवडक लढे आणि यश:

डॉ. बागडी भ्रूणहत्या प्रकरणाचा पर्दाफाश करून त्याविरुद्ध कायदेशीर कारवाईस चालना दिली.
अंगणवाडी सेविका भरतीतील भ्रष्टाचार उघड केला.
विदर्भ अर्बन पतसंस्थेतील आर्थिक गैरव्यवहाराविरोधात आंदोलन करून प्रशासकीय यंत्रणेचे लक्ष वेधले.
‘सेवाश्री’ या मासिकाच्या माध्यमातून भ्रष्टाचार, सामाजिक प्रश्न आणि प्रेरणादायी कार्यकर्त्यांवर भाष्य केले.
विचारशील नेतृत्व: गजानन हरणे हे केवळ आंदोलक नाहीत, तर ते विचारवंत व योजनात्मक नेतृत्व करणारे कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी पंचायत राज, ग्रामपंचायत हक्क, माहितीचा अधिकार, रोजगार हमी कायदा, दारुबंदी कायदा यांसारख्या विषयांवर जनतेला जागरूक करण्यासाठी हजारो कार्यशाळांचे आयोजन केले आहे. ग्रामीण पत्रकार, ग्रामपंचायत सदस्य, सामाजिक कार्यकर्ते, शेतकरी, बेरोजगार युवक यांच्यासाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम घेतले.

प्रबोधन आणि लोकशिक्षण: गजानन हरणे यांनी वृक्षारोपण, व्यसनमुक्ती, नवोदित कवींना प्रोत्साहन, साहित्य संमेलन, बाल मेळावे, क्रीडा स्पर्धा, वक्तृत्व आणि सामान्य ज्ञान स्पर्धा, मतदार जागृती अभियान अशा विविध उपक्रमांद्वारे लोकप्रबोधनाचे कार्य केले. त्यांनी प्रत्येक निवडणुकीत मतदारांमध्ये चांगल्या उमेदवारांची निवड करण्यासाठी जनजागृती अभियान राबवले.

परंपरेला फाटा: गजानन हरणे यांनी आपल्या व्यक्तिगत जीवनातही सामाजिक सुधारणांचे उदाहरण घालून दिले. त्यांनी आपल्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर कोणतेही रूढ पारंपरिक विधी न करता अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा कार्यक्रम ठेवून श्रद्धांजली अर्पण केली. स्वतःचा विवाह नोंदणी पद्धतीने व कोणताही हुंडा, डीजे, पत्रिका न करता केला. त्यांनी सामाजिक परिवर्तनाचा संदेश कृतीतून दिला.

पुरस्कार व गौरव: त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना जिल्हा युवा पुरस्कार, समता युवा पुरस्कार, यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार, संघर्ष पुरस्कार, शोध पत्रकारिता पुरस्कार, कर्मयोगी पुरस्कार आदी सन्मान प्राप्त झाले आहेत. दरवर्षी ते संघर्ष पुरस्काराच्या माध्यमातून इतर सामाजिक कार्यकर्त्यांचा सन्मान करतात.

अविरत ध्यास: गजानन हरणे यांचा संपूर्ण जीवन प्रवास हा सत्य, संघर्ष आणि सामाजिक समतेच्या मूल्यांशी एकनिष्ठ राहिलेला आहे. त्यांनी सरकारी कार्यालयांतील दिरंगाई, अन्याय, भ्रष्टाचार, अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता याविरोधात आवाज उठवला. त्यांच्या नेतृत्वात अनेक गावांनी हागणदारीमुक्ती, ग्रामस्वच्छता, सेंद्रिय शेती, माहितीचा अधिकार, रोजगार हमी योजनेचा प्रभावी वापर याबाबत पावले उचलली आहेत.

समारोप: गजानन हरणे हे आजच्या समाजाला हवे असलेले संघर्षशील, सुसंवेदनशील आणि जिद्दी नेतृत्व आहे. त्यांनी अपार मेहनतीने, निस्वार्थ वृत्तीने अकोला जिल्ह्यात परिवर्तन घडवण्याचा जो प्रयत्न केला आहे, तो आज राज्यातील इतर जिल्ह्यांसाठीही प्रेरणा देणारा ठरतो आहे. सामाजिक चळवळीचा हा नायक आजही विनंम्रपणे जनतेसाठी काम करत आहे. गजानन हरणे म्हणजे सत्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या सज्जन शक्तीचा प्रतीक होय.