▪️शेतकरी आत्महत्या रोखण्यासाठी रामबाण उपाय : कमी खर्चाची शेती..

*🔸सौ. शिल्पा बंनपुरकर*
*🔸संपादक*
*🔸मो नं. 7030292628*

अकोला – ( इंडिया 24 न्युज ) : भारत हा कृषिप्रधान देश म्हणून संपूर्ण जगात ओळखला जातो. भारतीय संस्कृतीचा आत्मा हा शेतीमध्ये आणि शेतकऱ्यांच्या कष्टामध्ये दडलेला आहे. हजारो वर्षांपासून या देशातील शेतकरी आपल्या घामाने भूमीला सुपीक करीत आला, अन्नधान्य निर्माण करीत आला आणि देशाची भूक भागवत आला. परंतु अत्यंत वेदनादायी वास्तव असे आहे की, आज हाच देश “शेतकरी आत्महत्यांचा देश” म्हणून ओळखला जाऊ लागला आहे. ही बाब केवळ आर्थिक संकटाची नसून सामाजिक, मानसिक आणि शासकीय व्यवस्थेच्या अपयशाची जिवंत साक्ष आहे. शासकीय धोरण शेतकऱ्याचे मरण असेच चित्र सर्वत्र दिसत आहे.
आज ग्रामीण भागात फिरल्यास प्रत्येक गावात एखाद्या शेतकऱ्याच्या आत्महत्येची हृदयद्रावक कहाणी ऐकायला मिळते. कुणी कर्जबाजारीपणामुळे विष प्राशन केले, कुणी पिकांचे नुकसान झाल्याने गळफास घेतला, तर कुणी मुलीच्या लग्नासाठी, तेरवी गोड जेवणासाठी घेतलेल्या कर्जाच्या ओझ्याखाली जीवन संपवले. ही केवळ आकडेवारी नाही; तर प्रत्येक मृत्यूमागे उद्ध्वस्त झालेले कुटुंब, अनाथ झालेली मुले आणि आयुष्यभरासाठी विदीर्ण झालेली आई-वडील, पत्नी आणि समाज आहे.
शेती उत्पादन वाढले; पण शेतकरी गरीबच का राहिला?
गेल्या काही दशकांत शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर आले. ट्रॅक्टर, हार्वेस्टर, रासायनिक खते, महागडी बियाणे, ड्रिप सिंचन, विविध कीटकनाशके यांचा वापर वाढला. शासनाने आणि कंपन्यांनी यालाच “आधुनिक शेती” म्हणून प्रचारित केले. सुरुवातीला उत्पादन वाढले, परंतु या उत्पादन वाढीचा फायदा शेतकऱ्याला झाला नाही.
कारण उत्पादन वाढले तरी उत्पादन खर्च त्याहून अधिक वाढला. पूर्वी शेतकरी आपल्या शेतातील बियाणे वापरत होता. आज त्याला हजारो रुपये खर्च करून बाजारातील हायब्रीड बियाणे विकत घ्यावी लागतात. पूर्वी शेणखत वापरले जात होते; आज रासायनिक खतांशिवाय पीक येत नाही, अशी मानसिकता निर्माण झाली आहे.
पूर्वी बैलजोडीने शेती केली जात होती. गावातील “सांगड” पद्धतीमुळे एकमेकांच्या मदतीने कामे होत होती. त्यामुळे पैशाचा खर्च कमी आणि माणुसकीचा व्यवहार जास्त होता. आज ट्रॅक्टर, डिझेल, यंत्रसामग्री, मजुरी यावर प्रचंड खर्च होतो. एक एकर शेती करण्यासाठी हजारो रुपयांचा खर्च येतो.
त्यातच निसर्गाचा लहरीपणा वाढला आहे. कधी अवकाळी पाऊस, कधी दुष्काळ, कधी गारपीट, तर कधी अतिवृष्टी. शेतकरी पिकवतो; पण शेवटी बाजारात भाव पडतो. कापूस, सोयाबीन, कांदा, टोमॅटो, डाळी यांसारख्या पिकांना उत्पादन खर्चापेक्षाही कमी भाव मिळतो. त्यामुळे “उत्पादन वाढले तरी उत्पन्न वाढले नाही” ही दुर्दैवी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
शेतकरी आत्महत्यांचे मूळ कारण — वाढता खर्च
शेतकरी आत्महत्या थांबवायच्या असतील तर फक्त कर्जमाफी पुरेशी नाही. कारण कर्जमाफी ही तात्पुरती मलमपट्टी आहे; मूळ आजार वेगळाच आहे. त्या आजाराचे नाव आहे — “वाढता खर्च”.
शेतीवरील खर्च कमी झाला तर शेतकरी आत्मनिर्भर होईल. खर्च कमी असेल तर तो बाजारभावावर पूर्णपणे अवलंबून राहणार नाही. आज शेतकरी पेरणीपासून कापणीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर बाजारावर अवलंबून झाला आहे. बी-बियाणे, खते, औषधे, यंत्रे, डिझेल, मजुरी — सर्व काही विकत घ्यावे लागते.
या खर्चाच्या साखळीत शेतकरी अडकत चालला आहे. शेवटी पीक निघाले नाही किंवा भाव पडला तर त्याच्यासमोर आत्महत्येशिवाय पर्याय उरत नाही, अशी परिस्थिती निर्माण होते.
नैसर्गिक शेती आणि सेंद्रिय शेती — भविष्याचा मार्ग
आज काळाची खरी गरज आहे ती नैसर्गिक शेती, सेंद्रिय शेती आणि झिरो बजेट शेतीकडे वळण्याची.
नैसर्गिक शेती म्हणजे निसर्गाशी मैत्री करून शेती करणे. गाय आधारित शेती, जीवामृत, बीजामृत, शेणखत, गांडूळखत यांचा वापर करून जमिनीची सुपीकता टिकवणे. यामुळे उत्पादन खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
आज अनेक शेतकरी कमी खर्चात नैसर्गिक शेती करून चांगले उत्पन्न घेत आहेत. काही वेळा उत्पादन थोडे कमी मिळते; पण खर्च खूपच कमी असल्यामुळे नफा अधिक राहतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे शेतकरी कर्जाच्या विळख्यात अडकत नाही.
रासायनिक शेतीमुळे जमीनही थकली आहे. जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब कमी झाला आहे. पाण्याची पातळी घसरली आहे. माणसांच्या आरोग्यावर परिणाम होत आहे. त्यामुळे नैसर्गिक शेती ही केवळ आर्थिक उपाययोजना नसून पर्यावरण आणि आरोग्य वाचवण्याची चळवळ आहे.
गावोगावी पुन्हा निर्माण व्हायला हवी “सहकार्य संस्कृती”
पूर्वी गावात परस्पर सहकार्याची भावना होती. शेतकरी एकमेकांच्या शेतात मदतीला जात होते. बियाण्यांची देवाणघेवाण होत होती. लग्नसमारंभ, शेतीकामे, संकटे तेरवी गोड जेवण— सर्व गोष्टी समाज एकत्र येऊन सांभाळत होता.
आज माणूस आर्थिकदृष्ट्या नव्हे तर मानसिकदृष्ट्याही एकटा पडला आहे. गावातील एकोपा कमी झाला. स्पर्धा, प्रतिष्ठा, दिखावा आणि बाजारवाद वाढला. परिणामी शेतकरी मानसिक तणावाखाली गेला.
म्हणूनच गावोगावी सहकार्य, सामूहिक शेती, बियाणे बँक, सामुदायिक शेती अवजारे, पाणी व्यवस्थापन यासारख्या उपक्रमांना चालना देणे आवश्यक आहे.
कमी खर्चाचे लग्न — सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात
आज ग्रामीण भागात शेतकरी आत्महत्येमागील एक मोठे कारण म्हणजे सामाजिक प्रतिष्ठेच्या नावाखाली होणारा प्रचंड खर्च. विशेषतः लग्नसमारंभात, तेरवी गोड जेवण, वाढदिवस यावर लाखो रुपये खर्च केले जातात.
डीजे, बँड, फटाके, महागडे मंडप, शेकडो पाहुण्यांची जेवणावळ, आहेर, दिखावा या सर्व गोष्टींसाठी कर्ज घेतले जाते. मुलीचे लग्न म्हणजे शेतकऱ्यासाठी आर्थिक संकट बनले आहे.पूर्वी साध्या पद्धतीने लग्ने होत होती. नातेसंबंध आणि संस्कार महत्त्वाचे होते. आज मात्र “लोक काय म्हणतील?” या मानसिकतेने समाज ग्रासला आहे.म्हणून कमी खर्चाचे, साधेपणाचे, सामाजिक बांधिलकी जपणारे विवाह झाले पाहिजेत. समाजाने प्रतिष्ठेपेक्षा संस्काराला महत्त्व दिले पाहिजे. जर गावोगावी सामूहिक विवाह, साधे विवाह आणि खर्चमुक्त सामाजिक कार्यक्रम वाढले तर शेतकऱ्यांवरील आर्थिक ताण मोठ्या प्रमाणात कमी होईल.
शासनाची भूमिका काय असावी?शासनाने केवळ घोषणा न करता प्रत्यक्ष कृती करणे आवश्यक आहे.
शेतमालाला हमीभाव मिळाला पाहिजे.नैसर्गिक शेतीला प्रोत्साहन मिळाले पाहिजे.
बियाणे कंपन्यांवर नियंत्रण आले पाहिजे.शेतीमाल साठवणूक व प्रक्रिया उद्योग गावोगावी उभे राहिले पाहिजेत.ग्रामीण शिक्षण आणि आरोग्य स्वस्त झाले पाहिजे.शेतकऱ्यांना बाजारपेठेवर थेट अधिकार मिळाला पाहिजे.
फक्त कर्जमाफी नव्हे, तर “खर्चमुक्त शेती” हे शासनाचे धोरण झाले पाहिजे.
युवकांनी शेतीकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची आज गरज आहे.
आज ग्रामीण युवक शेतीपासून दूर जात आहेत. कारण शेती म्हणजे तोटा, कर्ज आणि संकट अशी प्रतिमा निर्माण झाली आहे. परंतु जर कमी खर्चाची, तंत्रज्ञान आधारित, प्रक्रिया उद्योग जोडलेली आणि बाजारपेठेशी थेट निगडित शेती निर्माण झाली तर युवक पुन्हा शेतीकडे वळू शकतात.ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी करण्यासाठी शेती आणि शेतीपूरक व्यवसायांना नवसंजीवनी देणे आवश्यक आहे.
शेतकरी आत्महत्या हा केवळ एका व्यक्तीचा मृत्यू नसतो; तो संपूर्ण समाजाच्या संवेदनशीलतेचा पराभव असतो.आज आवश्यकता आहे ती केवळ आंदोलनांची नाही, तर विचार परिवर्तनाची. शेतकरी जगला तर देश जगेल. त्यासाठी खर्चमुक्त शेती, नैसर्गिक शेती, साधेपणाचे जीवन, कमी खर्चाचे विवाह, सहकार्य संस्कृती आणि शाश्वत विकास या मूल्यांकडे समाजाने पुन्हा वळले पाहिजे.ज्या दिवशी शेतकरी कर्जमुक्त होईल, आत्मनिर्भर बनेल आणि आपल्या कष्टाचा योग्य सन्मान मिळवेल, त्या दिवशी आत्महत्यांचे सावट आपोआप दूर होईल. कारण शेतकरी मरू इच्छित नाही; तो जगू इच्छितो, फक्त त्याला जगण्यासाठी आशेचा हात, योग्य दिशा आणि समाजाचा शासनाचा आधार हवा आहे. तो त्याला मिळो व शेती हा उद्योग मानून शेतीला पूरक सर्व योजना पैसा शासकीय धोरण लोकांची मानसिकता हे बदलण्याची गरज आहे व शेतकऱ्यांनी सुद्धा यातून मार्ग काढण्याकरता वरील उपाय योजना करून आपली शेती कमी खर्चाची आपल्या घरी कार्यक्रम कमी खर्चाचे करणे काळाची गरजेचे आहे. जगात काय विकले जाते ते पाऊन आपल्या शेती ते पिकवले पाहिजे. मिश्र शेतीचे प्रयोग केले पाहिजे. नुसते शासनावर अवलंबून न राहता शेतकऱ्यांनी संघटन, संघर्ष, उपाययोजना करून यावर मार्ग काढले काळाची गरज आहे. आत्महत्या करून प्रश्न सुटणार नाही तर आत्मनिर्भर होऊन यातून मार्ग निघू शकते तो काढण्याकरता जनतेने शासनाने शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन काम करावे ही हात जोडून नम्र विनंती.
👉गजानन कुसुम ओंकार हरणे.
जिल्हा परिषद नगर,खडकी ,अकोला .
संवाद…9822942623.